Multimedia

Kto przegląda

W tej chwili stronę przegląda 2 użytkowników i 24 gości.

Machnowszczyzna i jej relacje z bolszewikami - odpowiedź seb-gal

Nestor Machno i Paweł Dybienko

Szanowna redakcjo. Dziękuję za odpowiedź na moje poprzednie pytania i formuuję następne
Jak wyglądała współpraca bolszewików z machnowcami i jak to się stało że zwrócili sie przeciwko sobie? Czy to był błąd bolszewików? Konieczność? Zdrada anarchistów?

Odpowiedź WR: 

 
Machnowszczyzna jest jednym z przykładów tzw. Zielonej Armii, czyli ruchu, który w czasie rosyjskiej wojny domowej próbował stać się swego rodzaju „trzecią siłą” - reprezentantem klasowych interesów chłopstwa (drobnomieszczaństwa)1. Machnowszczyzna wpisuje się również w zjawisko „atamanszcziny” i „partizanszcziny” - armii partyzanckich tworzonych przez lokalnych atamanów i watażków, którzy walczyli po jednej ze stron konfliktu lub realizowali swoje interesy nierzadko wchodząc w różnego rodzaju taktyczne sojusze i zmieniając stronę. Jak na przykład ataman Hrigorjew, który zaczynał jako niezależny dowódca partyzancki walczący z niemiecką okupacją Ukrainy, następnie wstawił w szeregi sił zbrojnych Ukraińskiej Republiki Ludowej, później zdezerterował i przeszedł na stronę bolszewików, aby ostatecznie znów stać się niezależnym atamanem i rozpocząć kontrrewolucyjny bunt przeciwko władzy radzieckiej2. Od innych ruchów tego typu machnowszczyznę odróżniało anarchistyczne kierownictwo. To właśnie te trzy czynniki – klasowy charakter, partyzancka metoda walki oraz anarchizm wpłynęły na relację z bolszewikami i ostateczne siłowe rozwiązanie konfliktu.
 
 
Czynnikami wpływającymi na współpracę były głównie względy ideologiczne. Machnowcy podobnie jak bolszewicy byli przeciwnikami kapitalizmu i dawnych klas posiadających oraz deklarowali chęć utworzenia władzy rad (z tą różnicą, że miały być to rady bezpartyjne). Choć machnowcy zamierzali realizować swój program i przeprowadzić „trzecią rewolucję” w krytycznych momentach zawierali taktyczne sojusze z bolszewikami (przeciwko Niemcom, ukraińskim nacjonalistom i Białym). Przez pewien okres Machno był nawet kombrigiem (dowódcą brygady) Armii Czerwonej i został odznaczony Orderem Czerwonego Sztandaru. W kwestiach politycznych i militarnych więcej było jednak przeciwieństw, które prowadziły do konfliktów.
 
 
Na kontrolowanym przez siebie terytorium machnowcy zamierzali stworzyć anarchistyczne społeczeństwo oparte na tzw. „wolnych radach” i społecznej własności środków produkcji. W praktyce jednak nie udało im się w pełni tego zrealizować. Badacz historii rosyjskiego ruchu anarchistycznego Dimitrij Rublow w swoim artykule pt. „Społeczne przemiany anarchistów w latach 1917-1921” wskazuje na duże znacznie postaci Nestora Machno i podległych mu dowódców wojskowych w systemie politycznym panującym na tzw. Wolnym Terytorium. Jak podaje Rublow, Machno skupiał w swoich rękach ogromną władzę. Był on jednocześnie: przewodniczącym rady, przewodniczącym Komitetu Obrony Rewolucji, komisarzem milicji, przewodniczącym Związku Chłopskiego, związków zawodowych oraz chorobowej kasy samopomocy3. Na obszarze Wolnego Terytorium zaprowadzono też reżim dyktatury wojskowej. Jak pisze Rublow:
 
 
„Swego rodzaju dyktatura wojskowa była w dość szerokim zakresie zaprowadzona przez siły sztabu RPAU (Rewolucyjna Powstańcza Armia Ukrainy – przyp. WR) i wyznaczonych przez niego komendantów miast. Ci ostatni mieli władze nie tylko nad wojskowymi ale też wydawali rozkazy dotyczące cywili. Do tych ostatnich można zaliczyć na przykład: rekwizycje pieniędzy u przedstawicieli burżuazji, zakaz sprzedaży alkoholu w Jekaterinosławiu, rozkaz dla właścicieli domów, aby domy wraz z przyległymi placami doprowadzić do należytego porządku sanitarnego itd. Istniała również cenzura wojenna – publikacje dotyczące działań zbrojnych można było umieszczań jedynie z odwołaniem do oficjalnej gazety RPAU”4.
 
 
Machnowcy napotkali również trudności w przeprowadzeniu reform gospodarczych. Ich postulat dobrowolnego tworzenia komun rolnych nie zdobył poparcia wśród przedstawicieli ich bazy społecznej jaką stanowili chłopi-średniacy. Reforma rolna przeprowadzona przez machnowców polegała na podziale ziemi należącej do wielkich posiadaczy ziemskich i kułaków pomiędzy bezrolnych chłopów, biedniaków i średniaków. W rękach posiadaczy pozostawiono część ziemi, bydła i narzędzi pracy niezbędnych do prowadzenia indywidualnego gospodarstwa. Nie zrealizowano w pełni uspołecznienia przemysłu, w niektórych przypadkach ograniczając się jedynie do kontroli robotniczej przy zachowaniu przedsiębiorstw rękach prywatnych właścicieli. Na gospodarce odbiła się również wspomniana wcześniej dyktatura wojskowa. Pomimo głoszenia hasła gospodarczej niezależności przedsiębiorstw i ich „samowystarczalności” machnowskie dowództwo odmawiało opłacania prac przy transporcie wojskowym i remoncie dział5. O takich sytuacjach wspomina również niejaki Jakowlew – autor broszury „Machnowszczyzna i anarchizm”. Jedną z takich sytuacji miała być odmowa zapłaty pracownikom kolei, którym denikonowska administracja przez kilka miesięcy nie wypłacała wynagrodzeń. Na ich żądanie Machno miał odpowiedzieć: „Nie jesteśmy bolszewikami, żeby was karmić. Nam kolej nie jest potrzebna. Bierzcie chleb od tych, którzy jej potrzebują”. Inną sytuacją opisaną przez Jakowlewa jest odmowa zapłaty za remont samochodu pancernego. Na żądanie zapłaty Machno miał wydać następującą rezolucję: „Ponieważ robotnicy nie chcą popierać machnowców i żądają zbyt wiele za remont samochodu pancernego, należy odebrać im go nie płacąc”6.
 
 
Poza kwestiami społeczno-politycznymi w relacjach z bolszewikami istotny był również aspekt militarny. W czasie kiedy machnowcy stosowali partyzancką taktykę wojny partyzanckiej opartą o działania nieregularnych i mobilnych wolnych batalionów, kierownictwo Armii Czerwonej z Lwem Trockim na czele stało na stanowisku tworzenia silnej, scentralizowanej i zdyscyplinowanej armii regularnej, partyzantce przypisując jedynie rolę pomocniczą wobec działań regularnych pododdziałów Armii Czerwonej. Zdaniem Trockiego partyzantka była skuteczna jedynie na szczeblu taktycznym. Stosowanie tej metody walki w skali strategicznej miało prowadzić w ostateczności do klęski7.
 
 
Rozwój wydarzeń na froncie przyznał rację rozważaniom Trockiego. W grudniu 1919 roku grupa wojsk Białej Armii pod dowództwem generała Jakowa Slaszcziowa przeprowadziła udaną operację antypartyzancką rozbijając siły powstańczej armii Machno, którą od całkowitej klęski uratowało nadejście regularnych sił Armii Czerwonej. Na klęskę Machno wpłynęły takie czynniki jak utrata mobilności i brak inicjatywy (rzeczy bardzo ważne w prowadzeniu działań partyzanckich), brak należytej opieki medycznej, choroby oraz demoralizacja objawiająca się pijaństwem żołnierzy8. Dowództwo Armii Czerwonej nie zamierało dłużej tolerować „partizanszcziny”, która doprowadzała do klęsk na froncie i innych problemów. Na niekorzyść taktyki słabo zorganizowanych oddziałów chłopskiej partyzantki świadczyły m.in. wspomniany już wcześniej przykład atamana Hrigorjewa oraz anarchistycznych oddziałów partyzanckich Syberii, które charakteryzowały się brakiem dyscypliny, niską zdolnością bojową i przynosiły szkody polityczne grabiąc buriackie świątynie oraz kradnąc Buriatom bydło, co powodowało wrogość miejscowej ludności wobec władzy radzieckiej. Ponadto w maju 1918 roku, w czasie ciężkich walk z kontrrewolucjonistami anarchistyczne oddziały partyzanckie samowolnie opuszczały pozycje stwarzając zagrożenie dla frontu9. Innym powodem negatywnego stosunku bolszewików do machnowszczyzny były nadużycia ze strony anarchistycznego kontrwywiadu. Najbardziej znanym nadużyciem „tajnej policji” Machno jest sprawa tzw. spisku Połońskiego, kiedy to komunista Michaił Połoński, jego żona i najbliżsi współpracownicy zostali aresztowani i rozstrzelani z powodu fałszywych oskarżeń o „spisek przeciwko Machno”. Wyrok wykonano pomimo sprzeciwu członków Rewolucyjnej Rady Wojennej i części anarchistycznych ideologów10.
 
W związku z wyżej wymienionymi rzeczami dowództwo Armii Czerwonej postanowiło wcielić armię powstańczą Machno w skład regularnej armii i podporządkować ją jednolitemu dowództwu, wprowadzić tam niezbędną dyscyplinę i ustanowić kontrolę polityczną w postaci komisarzy. Anarchistyczny ataman nie zamierzał podporządkować się władzy radzieckiej, w związku z czym doszło do walki pomiędzy Armią Czerwoną i powstańcami. Walka zakończyła się rozbiciem sił Machno i jego ucieczką do Rumunii. Po ogłoszeniu przez rząd radziecki amnestii, niektórzy machnowcy wrócili do ZSRR. Tak było m.in. w przypadku Lwa Zadowa – szefa machnowskiego kontrwywiadu, który został funkcjonariuszem odeskich struktur CzK-OGPU11.
 
 
Spośród trzech czynników wpływających na relacje machnowszczyzna-bolszewicy decydującym okazał się czynnik militarny. Neutralizacja powstańczej armii Machno była podyktowana koniecznością likwidacji szkodliwych zjawisk jakimi były „partizanszczina” i „atamanszczina” oraz samowola machnowskiego kontrwywiadu. Na to ostatnie skarżyli się nawet delegaci machnowskiego Zjazdu Wolnych Rad12. Opór wobec podporządkowania się władzy radzieckiej był podyktowany przez wpływ jaki baza społeczna machnowszczyzny miała na program tego ruchu. Bazą tą byli chłopi-średniacy, którzy odnosili się wrogo nie tylko wobec reprezentowanej przez Białych burżuazji, ale również wobec reprezentowanej przez bolszewików dyktatury proletariatu. Wśród działaczy ówczesnego rosyjskiego ruchu anarchistycznego było wielu ludzi, którzy działali w ścisłym sojuszu z bolszewikami i wiele wnieśli w zwycięstwo rewolucji proletariackiej. Wśród nich można wymienić takich działaczy jak: Konstatnin Akaszew – twórca lotnictwa Armii Czerwonej, Wladimir Szatow – minister ds. kolei Republiki Dalekiego Wschodu, Justyn Żuk – anarchosyndykalista ze Szlisselburga oraz Iwan Strod i Nestor Kalandariszwili – anarchistyczni partyzanci działający na Syberii. Przykład Lwa Zadowa pokazuje, że nawet machnowcy mogli działać w strukturach władzy radzieckiej.

 
 
1A. W. Posadskij, Zelonoje dwiżenije w gody Grażdanskoj wojny w Rossiji, Saratow 2016, s. 17-18.

2http://militera.lib.ru/bio/savchenko/04.html

3http://aitrus.info/node/1058

4Ibidem.

5Ibidem.

6http://anarchism.filosoff.org/wp-content/uploads/sites/291/2017/08/mahnovshchina-i-anarhizm.-ja.-jakovlev-filosoff.org_.pdf s. 6.

7W kwestii stosunku Trockiego do partyzantki warto zapoznać się z tekstami takimi jak: „Do We need Guerillas?”, „Guerilla-sim and the Regular Army” oraz z treścią XXXVI rozdziału autobiografii Trockiego zatytułowanego „Opozycja wojskowa”.

8W. Golowanow, Nestor Machno, Moskwa 2008, s. 266 – 271.

9A. A. Sztyrbul, Pierieżogin, Karaiew, Lawrow i drugije: Anarcho-partizanszczina w Sibirii w naczalnyj pierdiod grażdanskoj wojny (wiesna – leto 1918 g.) [w:] Atamanszczina i partizanszczina w grażdanskoj wojnie: ideologija, wojennoje uczastie, kadry red. A. A. Posadskij, Moskwa 2015, s. 64 – 67.

10J. P. Krawiec, Michail Polonskij i „zagowor” protiw Machno w naczale diekabrja 1919 g. [w:] Atamanszczina i partizanszczina w grażdanskoj wojnie: ideologija, wojennoje uczastie, kadry red. A. A. Posadskij, Moskwa 2015, s. 272.

11http://www.makhno.ru/other/4.php

12W. Golowanow, op.cit., s. 252 – 253.

 

Społeczność

future2