Multimedia

Kto przegląda

W tej chwili stronę przegląda 0 użytkowników i 17 gości.

Ryszard Rauba: Refleksje Róży Luksemburg po krwawym stłumieniu przez carat robotniczego powstania w Łodzi w czerwcu 1905 r.

200px-Pomnik_1905.jpg

Dr Ryszard Rauba
Instytut Politologii
Uniwersytet Zielonogórski

Trzydziestego czerwca 1905 r. na łamach dziesiątego numeru „Z Pola Walki” - ówczesnego organu prasowego Socjaldemokracji Królestwa Polskiego i Litwy (SDKPiL) redagowanego i legalnie drukowanego ze względów bezpieczeństwa w „austriackim” Krakowie[1] zamieszczony został artykuł pod wielce wymownym tytułem: Wybuch rewolucji w Łodzi. „Dni czerwcowe”. Jego autorką była Róża Luksemburg[2] - bacznie obserwująca z Berlina rozwój ówczesnych, dramatycznych wydarzeń rewolucyjnych w carskiej Rosji i na terenie jej rodzinnej Kongresówki.

Artykuł czołowego ideologa SDKPiL zawierał i de facto nadal zawiera pomimo upływu ponad 100 lat od jego opublikowania garść nad wyraz interesujących i tym samym wartych w chwili obecnej przypomnienia refleksji, które nasunęły się tej wybitniej polskiej działaczce socjaldemokratycznej po wyjątkowo brutalnym stłumieniu przez carskie władze zaborcze robotniczego powstania w Łodzi na początku drugiej połowy czerwca 1905 r.

W tym miejscu tytułem koniecznego wprowadzenia pragnąłbym jako autor niniejszej publikacji przytoczyć dość interesujący fragment wspomnień jednego z uczestników pamiętnego, tragicznego, łódzkiego powstania czerwcowego z 1905 r.

Był nim liczący wówczas zaledwie 14 lat robotnik i już członek Polskiej Partii Socjalistycznej (PPS) – Władysław Kossek[3].

Oto fragment jego wspomnień o powstaniu czerwcowym w Łodzi: „Któregoś dnia dano znać, że w niedzielę 18 czerwca w łagiewnickim lesie odbędzie się pod pozorem majówki zebranie robotników, na którym przemawiać będą towarzysze z PPS, SDKPiL i z Bundu (...) Był to pogodny dzień i w łagiewnickim lesie, jak zwykle po odpustowym nabożeństwie , zebrało się wiele ludzi. Nigdzie nie było widać kozaków, wojska ani policji, więc towarzysze energicznie zabrali się do rozdawania odezwy, którą wszyscy chętnie brali i czytali. Wkrótce jeden z towarzyszy zaczął przemawiać , a gdy skończył – było to pod wieczór – uformował się duży pochód, który ruszył w kierunku miasta. Po drodze do demonstrantów przyłączali się wciąż nowi ludzie. W końcu pochód doszedł do Bałuckiego Rynku i miał się rozwiązać, gdy ktoś krzyknął, aby iść dalej. Tłum, wśród którego powiewały czerwone sztandary, skręcił w ulicę Dworską i w stronę Franciszkańskiej. Ale na rogu Franciszkańskiej i Zawiszy mieścił się sąd, a teraz stało tam wojsko i policja. Stamtąd też padły strzały w stronę pochodu. Było czterech zabitych i kilku ciężej i lżej rannych. Dwóch rannych Żydów zabrano do szpitala Poznańskich przy ul. Targowej, gdzie zmarli.

We wtorek, na wezwanie partii socjalistycznych stanęło wiele fabryk i robotnicy gromadnie wzięli udział w pogrzebie pomordowanych towarzyszy. Kilkadziesiąt tysięcy robotników ze sztandarami i wieńcami szło aż na cmentarz na Dołach.

Następnego dnia miał się odbyć pogrzeb robotników zmarłych w szpitalu, ale w nocy władze carskie, w obawie przed powtórzeniem manifestacji, wywiozły po kryjomu ciała zabitych i pochowały je na cmentarzu żydowskim. Tymczasem przed szpitalem Poznańskich zebrało się wiele ludzi z wieńcami. Były też dwa sztandary: jeden czerwony, a drugi czarny z trupią czaszką. Na wiadomość, że policja juz pochowała zmarłych, postanowiono na znak protestu przejść przez miasto. Pamiętam, że była godzina 6 po południu, gdy pochód wszedł na ulicę Piotrkowską.(...)

Za pochodem, od strony Nowego Rynku, jechał szwadron kozaków z oficerem na czele. Posuwali się wolno w odległości około 300 metrów. Po drodze dano znać, że przy rogu Nawrot i Piotrkowskiej pochód się rozdzieli. Rzeczywiście, część ludzi ze sztandarami skręciła w ulicę Nawrot, a część w ulicę Rozwadowską. Gdy jadący na końcu oficer spostrzegł, że demonstranci ze sztandarami skręcają w Nawrot, wydał rozkaz kozakom i szwadron puścił się za nimi galopem. Nim kozacy dopadli pochodu, sztandarów już nie było widać. Pozostali tylko ludzie, którzy nie zdążyli się schować. Ci padli ofiarą brutalności kozackiej.

Rewolucja się rozszerzała i w odpowiedzi na masowe mordy partie socjalistyczne proklamowały strajk powszechny. 22 czerwca, od samego rana, stanęły wszystkie fabryki, tramwaje pozostały w remizach, a dorożkarze zjechali do domów. Cała ludność robotnicza wyległa na ulice ze szpadlami, siekierami i żelaznymi łomami. Wkrótce zaczęto rozbijać sklepy monopolowe, a znajdujące się tam wódki i spirytus wylewano do ścieków ulicznych. Konfiskowano też znajdującą się w sklepowej kasie gotówkę, pozostawiając w zamian pokwitowania.

Inne grupy robotników rąbały i przewracały słupy telefoniczne, przecinając przy tym druty i kable. Uzbrojeni w rewolwery bojowcy rozpędzali posterunki policyjne, tak że, tak że na kilka godzin Łódź była wolna od szpicli, policji i wojska, które pochowało się w koszarach i cyrkułach. Do późnego popołudnia trwało rozbijanie sklepów monopolowych i niszczenie łączności telefonicznej.
Dopiero gdy do Łodzi przybyły nowe pułki wojska i sotnie kozaków, policjanci odważyli się wyjść na ulice i zaczęli strzelać do każdego napotkanego człowieka. Była 8 wieczór, gdy policji udało się oczyścić ulice z ludzi, a specjalne patrole chodziły od jednego do drugiego sklepu monopolowego i spisywały powstałe szkody. Na ulicach nie było żadnego cywila, tylko na chodnikach jechały konne patrole kozackie lub jezdnią przechodziła piechota. W ciągu całego dnia, aż do ciemnej nocy, słychać było częste strzały.

Następnego dnia rozgorzały walki w kilku punktach miasta. Na ulicach było pełno wojska. Co kilka kroków stał patrol, który na widok przechodnia z dala już wykrzykiwał: „Ruki wwierch”, a następnie zabierał się do rewizji. Co pewien czas rozlegały się strzały, a na niektórych ulicach budowano barykady. Za barykadami bojowcy strzelali z rewolwerów do atakującego wojska, kozaków i policji. Walki na barykadach trwały do 24 czerwca .(...) W dniu 24 czerwca padły ostanie barykady w parku Źródliska i na ulicy Wschodniej”[4].

Włodzimierz I. Lenin będąc pod wrażeniem rozmachu czerwcowego powstania w Łodzi stwierdził, że: „proletariat łódzki, chociaż nie przygotowany do walki, pokazał nie tylko nowy wzór rewolucyjnego entuzjazmu i bohaterstwa , lecz również i wyższe formy walki”[5].

Jaki był bilans robotniczego powstania łódzkiego? Feliks Tych poruszając ten wątek w swojej pracy Rok 1905 pisał: „w oficjalnych źródłach stwierdzano, że w dniach 18 – 25 czerwca zginęło w Łodzi z rąk wojska i policji 151 osób: 55 Polaków, 79 Żydów i 17 Niemców. Naczelnik żandarmerii łódzkiej Mikołaj Żadko – Andrejew informował zaś władze, że już 23 czerwca było 164 zabitych i 150 rannych. W prasie SDKPiL pisano natomiast o ponad 200 zabitych i ponad 800 rannych”[6] - stwierdzał w swojej pracy Feliks Tych.

Przejdźmy zatem teraz po tym może nazbyt obszernym, ale koniecznym w głębokim przekonaniu piszącego te słowa wprowadzeniu do treści artykułu Róży Luksemburg.

„W Łodzi krwi morze, stosy trupów, tysiące rannych.
Straszne żniwo zebrał krwawy Anioł Mordu – konający absolutyzm carski”[7] - stwierdzała na wstępie z wyczuwalnym aż nazbyt dramatyzmem w tle działaczka po czym bez ogródek, nie ukrywając swojego głębokiego szacunku dla krwawo doświadczonych bohaterskich robotników łódzkich - „pionierów Rewolucji i wyzwolenia proletariatu w całym państwie rosyjskim”, którzy „przy pomocy garści rewolwerów” opierali się „przemocy zbójeckiej falangi” dodawała, że: „w dniach 20 – 25 czerwca proletariat łódzki stanął na czele rewolucji, porywając się do walki tak potężnej, masowej, wytrwałej, jakiej od wybuchu wrzenia rewolucyjnego w caracie jeszcze nie było (...) Przez pięć dni, od 20 - go do 25 – go, Łódź była ogniskiem nieprzerwanych demonstracji, strejków powszechnych, starć z żołdactwem, - przez pięć dni w Łodzi wrzała nieprzerwanie walka. „Prawa” i bezprawia absolutyzmu, jarzmo kapitału były stratowane, zmiecione, masa robotnicza roztoczyła nad miastem swoją burzliwą, falującą, jak morze, groźną potęgę – w Łodzi przez pięć dni panią wszechwładną była Rewolucja!”[8] - podkreślała z dumą i podziwem Róża Luksemburg.

We wstępie swojego artykułu Róża Luksemburg umieściła ponadto następujące tylko na pozór naiwnie brzmiące pytanie: „Kto „wywołał”, kto „spowodował” powstanie czerwcowe w Łodzi ?”.

Oczywiście odpowiedzi na powyższe pytanie działaczka udzieliła sobie sama. Brzmiało ona następująco: „Tak pytać mogą tylko ludzie, ślepi i głusi na cierpienia i pragnienia naszej masy robotniczej, ludzie, nie rozumiejący, że rewolucja ludowa ma swoją wewnętrzną siłę żywiołową, z którą toczy się nieubłaganie naprzód” - zaznaczała Róża Luksemburg po czym wyjaśniała wszystkim niezorientowanym przyczyny oraz sens i istotę krwawo stłumionego zaledwie kilka dni wcześniej łódzkiego powstania: „Robotnicy łódzcy strejkują masowo i szarpią rozpaczliwie jarzmo wyzysku kapitalistycznego, - bo muszą, bo jarzmo to dla zbudzonych na duchu stało się nie do zniesienia. Walczący robotnicy łódzcy urządzają olbrzymie zgromadzenia i demonstracje – bo muszą, bo przebudzona świadomość i solidarność klasowa dąży z nieprzepartą mocą do wspólnej akcji masowej, do tego orzeźwiającego, krzepiącego uczucia potęgi i otuchy, jakie daje zgnębionemu niewolnikowi kapitału i knuta maszerowanie w zwartej masie współbraci. Robotnicy łódzcy odpowiadają na zbrodnie zbirów carskich jeszcze większymi demonstracjami, - bo muszą, bo zbudzeni i odrodzeni duchowo robotnicy nie mogą już przyjmować ulegle smagania z ręki ciemięzców, bo taka uległość złamałaby ich duchowo, zwichnęłaby ich wiarę we własne siły. Tak piętrząc się szybko, walka w Łodzi wybuchła bitwą na barykadach, - jeden to łańcuch przyczyn i skutków, który przerwać się mógł tylko wtedy, gdyby robotnicy odstąpili od swych dążeń, gdyby cofnęli się z drogi, wiodącej ich do wyzwolenia”[9] - tłumaczyła z wyczuwalną pasją autorka publikacji.

Róża Luksemburg miała pełną świadomość, że: „proletariat łódzki został mimo obrony bohaterskiej zmiażdżony”. Czy w obliczu tak tragicznego dla klasy robotniczej obrotu spraw miał ona zrezygnować ze swojej walki, poddać się, uleć „sile brutalnej bagnetu i kuli karabinowej”?[10]

Otóż zdaniem Róży Luksemburg taka opcja w ogóle nie wchodziła w rachubę! Dlaczego? Otóż dlatego, że w jej głębokim przekonaniu jak podkreślała w swoim artykule: „rewolucja jest jedynym rodzajem wojny, z której z szeregu porażek wynika w końcu zwycięstwo”[11].

W związku z powyższym walczącym w nad wyraz trudnych warunkach robotnikom z Kongresówki działaczka starała się uświadomić, że ponoszone przez nich dotkliwe porażki paradoksalnie prędzej czy później zaowocują jednak w przyszłości autentycznym zwycięstwem nad carskim reżimem: „Absolutyzm trjumfuje w Petersburgu i w Warszawie i w Łodzi i w Kiszyniowie i na Kaukazie” - pisał w swoim artykule Róża Luksemburg jednocześnie przy tym zaznaczając, że: „każde z tych „zwycięstw” zbliża go fatalnie, nieubłaganie, o krok do grobu, a lud pracujący do zwycięstwa. Bo każda z tych rzezi absolutyzmu niesie dalej zarzewie nienawiści, buntu i walki, popycha dalej falę rewolucji, która, tocząc się z niewstrzymaną siłą, wzdyma się coraz wyżej, coraz potężniej”[12] - podkreślała autorka publikacji dając tym samym wyraz swojej wielkiej wiary w niespożytą energię tkwiącą w klasie robotniczej.

W dalszej części swojego tekstu działaczka doszła do nad wyraz optymistycznego wniosku. Mianowicie, że: „losy łódzkiego powstania rewolucyjnego wskazują widomie istotę i warunki zwycięstwa Rewolucji w caracie”[13].

Jej tok rozumowania w tej kwestii wyglądał następująco: „Rozgoryczony, drżący,żądny pomsty na mordercach, robotnik łódzki woła: broni! Broń jest potrzebna, jest niezbędna. Ale żadna broń nie dałaby odosobnionemu miastu zwycięstwa nad caratem, panującym nad 120 milionami. Dopóki absolutyzm może ściągać do Łodzi coraz nowe pułki żołdactwa z miast i wsi okolicznych, zwycięstwo orężne robotników łódzkich jest płonną nadzieją. I tak samo pojedyncze zwycięstwo robotników warszawskich, petersburskich, moskiewskich. Dopiero kiedy powstanie będzie powszechnym” - podkreślała z naciskiem działaczka - „ ogarnie wszystkie większe miasta i przerzuci się na wieś, kiedy carat nie będzie mógł ściągać swych zbójeckich zastępów z miejscowości „spokojnych” i koncentrować ich nacisk na zgniecenie jednego lub paru miast rewolucyjnych, wówczas zwycięstwo będzie po stronie ludu, bo wówczas najsilniejsza broń wojska „spokoju” już nie przywróci, i wówczas nagromadzony tu i ówdzie a tłumiony jeszcze pomruk wśród samego wojska będzie miał dość siły i odwagi, by zlać się w głośny protest i zachwiać, złamać same szeregi obrońców caratu”[14] - przekonywała swoich robotniczych czytelników pełna wiary w zwycięstwo rewolucji i rychły upadek caratu Róża Luksemburg.

Dla Róży Luksemburg jako zdeklarowanej, uświadomionej rewolucjonistki oraz w pełni przekonanej marksistki rzeczą aż nazbyt oczywistą było, że: „rewolucja robotnicza może zwyciężyć absolutyzm tylko jako powszechne, jednoczesne, trwałe powstanie całego olbrzymiego ludu roboczego miast i wsi na obszarze państwa (...) ale to powszechne powstanie” - i tu Róża Luksemburg umieściła arcyważną uwagę w kontekście łódzkiego powstania - „zrodzić się może tylko z pojedynczych wybuchów i każdy taki nowy wybuch rozszerza płomień rewolucyjny, przygotowuje i przyspiesza wybuch w innych miejscowościach, gdyż podnosi energię bojową proletariatu w całym państwie, nuży i zniechęca wojsko, dezorganizuje maszynę państwową, wyklarowuje i zaostrza stosunki klas i partii w społeczeństwie, podsyca ogólną atmosferę rewolucyjną. Pojedyncze powstanie czerwcowe łódzkiego proletariatu zostało zdławione, ale padając, wstrząsnęło ono podwalinami caratu , jak Samson filarami swego więzienia”[15] - konstatowała działaczka wykorzystując tu co ciekawe biblijne, starotestamentowe porównanie.

Konkludując swój tekst Róża Luksemburg, która przez cały okres swojej wieloletniej działalności publicystycznej starała się unikać za wszelką cenę „serwowania” robotnikom pod jakąkolwiek postacią szkodliwego dla nich z natury rzeczy, obcego im klasowo taniego idealizmu oraz marzycielstwa jak również złudzeń i iluzji skierowała do nich tę oto wymowną w swojej treści refleksję : „Absolutyzm trjumfuje nad Łodzią, cisza grobowa wymiotła na chwilę rozgwar burzliwy Rewolucji. Wśród ciszy wkraczają z brzękiem stalowych bagnetów na plac bezprawia i mordów nowe zastępy zbójeckie, z okolic ściągnięte. Ale rzeki krwi, płynące po ulicach „zdobytego” miasta, wołają swym milczeniem do ludu całego kraju i całego państwa głośno i przeraźliwie, jak dzwon spiżowy, jęczący na alarm. Jeszcze szereg takich „zwycięstw” - i absolutyzm runie wśród powszechnego jednoczesnego powstania ludu na całym obszarze państwa”[16] - przewidywała rewolucjonistka.

Ostateczny upadek tak znienawidzonego m. in. przez polski proletariat absolutystycznego, carskiego systemu sprawowania władzy - „ostatniej twierdzy despotyzmu”[17] nastąpić miał dopiero 12 lat później. Krwawa ofiara łódzkich robotników złożona przez nich na ołtarzu rewolucji socjalnej w czerwcu 1905 r. nie poszła na marne...

Przypisy:

[1] Zob. J Kaczanowska, F. Tych, Bibliografia pierwodruków Róży Luksemburg, „Z pola walki” 1962, Nr 3, s. 171; Warto w tym miejscu zauważyć, że pismo „Z Pola Walki” ukazywało się od 25 stycznia 1905 r. do października tegoż roku. Łącznie ukazało się w tym okresie 13 numerów tego pisma. Jego nakład wynosił od 850 do 1150 egzemplarzy, które po legalnym wydrukowaniu w Krakowie przemycano następnie już nielegalnie na obszar ogarniętej rewolucją Kongresówki.

[2]Ibidem, pozycja nr 349, s. 203.

[3]Władysław Kossek urodził się w Łodzi 2 stycznia 1891 r. (Zob. W. Kossek, Kartki z życiorysu proletariusza (w:) Wspomnienia weteranów rewolucji 1905 i 1917 roku, Łódź 1967, s. 1.).

[4]Ibidem, s. 27 – 31.

[5]Zob. W. I. Lenin, Dzieła wszystkie, t. X, Warszawa 1985, s. 294.

[6]Cyt. za: F. Tych, Rok 1905, Warszawa 1990, s. 30; Należy podkreślić, że w krwawym stłumieniu robotniczego, czerwcowego powstania w Łodzi wzięło udział sześć pułków carskiej piechoty oraz cztery pułki konnicy (kozaków i dragonów) (Ibidem.)

[7]Zob. R. Luksemburg, Wybuch rewolucji w Łodzi. „Dni czerwcowe”., „Z Pola Walki” 30 czerwca 1905, Nr 10, s. 1.

[8]Ibidem.

[9[Ibidem.

[10]Ibidem.

[11]Ibidem; Odnosząc się do zjawiska rewolucji oczywiście w kontekście krwawo stłumionego przez carski reżim powstania łódzkiego Róża Luksemburg zaznaczała, że: „rewolucja czysto robotnicza, jaką jest po raz pierwszy w dziejach nowożytnych obecna rewolucja w caracie, rodzi się, rozwija i potężnieje tylko przez samouświadomienie i zorganizowanie olbrzymiej klasy proletariatu, a szkołą jedyną tego uświadomienia i tej organizacji jest (...) tylko własna walka niezmordowana proletariatu, własne ofiary, własna krew, którą okupuje każdy krok w tej walce. Najstraszniejsze ofiary, największa część kosztów wzmagającej się powoli rewolucji przypada na te szeregi proletariatu, które , wyprzedzając masę energią, świadomością, organizacją, pierwsze rzucają się do walki i pierwsze padają skoszone, aby swoim męczeństwem porwać dalsze szeregi braci do walki i na sobie stępić mordercze żelazo kontrrewolucji” (Ibidem, s. 1 – 2).

[12]Ibidem, s. 1.

[13]Ibidem.

[14]Ibidem.

[15]Ibidem.

[16]Ibidem.

[17]Ibidem, s. 2.

Ogłoszenia parafialne

Społeczność

future2